KÜPÇÜLÜĞÜN TARİHSEL GEÇMİŞİ

Gaziantep’te küpçülüğün başlangıç tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Bununla birlikte, çevredeki ören yerlerinde yapılan arkeolojik kazılarda elde edilen buluntular, bölgede Neolitik Çağ’da (MÖ 6000–7000) seramik üretiminin varlığına işaret etmektedir. Tunç Çağı’na (MÖ 3000–1100) tarihlenen kazılarda da topraktan yapılmış çok sayıda kaba rastlanmıştır. Daha sonraki dönemlere ait buluntular, bu üretim geleneğinin uzun süre devam ettiğini göstermektedir. Geçmişte toprak; kap, kazan, tencere, kupa ve küp gibi saklama, pişirme ve servis eşyalarının yanı sıra çiçek saksısı, boru, tuğla ve çatı örtüsü gibi farklı ürünlerin yapımında da kullanılmıştır. Yaklaşık 50–100 yıl öncesine kadar Gaziantep çevresindeki mağaralarda çok sayıda küp atölyesinin bulunduğu, bu atölyelerde ustaların ve işçilerin çalıştığı bilinmektedir.

GELENEKSEL ÜRETİMDEN GÜNÜMÜZE

Bakır, çinko ve gümüş gibi metallerin kullanımının yaygınlaşması, camın mutfak eşyası üretiminde daha fazla tercih edilmesi ve yeni malzeme ve tekniklerin ortaya çıkmasıyla topraktan yapılan mutfak eşyalarına olan talep zamanla azalmıştır. Bunun sonucunda küp ve benzeri toprak ürünler üreten atölyelerin çoğu kapanmış, meslek günümüzde az sayıdaki ustanın çabasıyla sürdürülür hâle gelmiştir. Turizmin gelişmesi ve el yapımı ürünlere yönelik ilginin artmasıyla küp ustaları üretimlerini yeni ihtiyaçlara göre uyarlamıştır. Geleneksel tekniklerden yararlanılarak turistik hatıra eşyaları ile park ve bahçelerde kullanılan saksılar üretilmekte; ürünler turistik bölgelerdeki ve Gaziantep’teki hediyelik eşya dükkânlarına, saksılar ise çiçekçilere sunulmaktadır.

KULLANILAN MALZEMELER

Küp yapımında genellikle iki veya üç çeşit killi toprak ile silis karıştırılır. Hazırlanan karışım iyice yoğrularak çamur hâline getirilir ve bir süre dinlendirilerek kıvam kazanması sağlanır. Hazırlanan çamur, ayakla veya motorla döndürülen çark üzerinde istenen biçime getirilir.

ŞEKİLLENDİRME VE KURUTMA

Ürünün büyüklüğüne göre gövde bir, iki veya üç parça hâlinde şekillendirilip birleştirilerek bütün hâle getirilir. İlk kuruma aşamasında ürünler doğrudan güneş ve rüzgâr almayan bir yerde bekletilir. Yeterince sertleşen yüzeylerde düzeltme ve temizleme işlemleri yapılır; ardından çizgiler, desenler ve diğer süslemeler uygulanır. Son kurutma aşaması kontrollü biçimde yapılmalıdır. Ürünlerin doğrudan ve hızlı biçimde güneş ya da rüzgâra maruz kalması, renk ve biçim bozulmalarına veya çatlamalara yol açabilir. Kuruma süresi hava sıcaklığına ve ürünün boyutuna bağlı olarak yaklaşık iki ila on beş gün arasında değişebilir.

PİŞİRME VE SON İŞLEMLER

Kuruyan ürünler, aralarında hava dolaşımını sağlayacak boşluklar bırakılarak fırına yerleştirilir. Isı kademeli olarak artırılır ve geleneksel yöntemde yaklaşık 900–1000 °C’de 9–10 saat pişirme yapılır. Ardından fırın söndürülür ve ürünlerin yavaşça soğuması beklenir. Soğuyan ürünler, kullanım amaçlarına göre saksı, su kabı veya benzeri eşya olarak hazır hâle gelir. Sırlı küp üretiminde ise pişirilip soğutulan parçalar sırla kaplanarak yeniden fırınlanır. Geleneksel kaynaklarda kurşun esaslı sırların kullanıldığı belirtilmektedir; bu tür sırlar sağlık ve çevre açısından risk oluşturabileceğinden güncel üretimde uygun, güvenli sırların ve ilgili mevzuatın esas alınması önemlidir.

KÜLTÜREL DEĞERİ

Gaziantep küpçülüğü, toprağı el emeğiyle işlevsel ve estetik ürünlere dönüştüren köklü zanaat geleneklerinden biridir. Üretim yöntemlerinin ve usta bilgisinin gelecek kuşaklara aktarılması, bu kültürel mirasın yaşatılması açısından önem taşımaktadır.